Moc opowiadania bajek…

Historia człowieka nierozerwalnie związana jest z opowieściami. Wysłuchiwane historie stanowiły źródło rozrywki oraz edukacji, przekazywały najważniejsze wartości, uczyły jak sobie poradzić
w trudnych sytuacjach.

Każdego dnia opowiadamy lub słuchamy opowieści opowiadanych przez ludzi spotkanych
w codziennym życiu. Psychologowie twierdzą, że opowieści te są podstawą budowania ludzkich relacji.

Bajki to utwory najbliższe dziecku. Słyszy je niemal od kołyski. Najnowsze trendy zachęcają do opowiadania baśni i bajek jeszcze nienarodzonym dzieciom. Badaniami potwierdzono fakt, że noworodki szybciej uspakajają się słysząc bajkę, którą matka czytała im regularnie, będąc jeszcze w ciąży.

Opowiadania to skarbnica znaków, symboli, metafor. Dla dzieci ważnym ich celem jest redukowanie lęku i napięć. Poprzez słuchanie bajek, zwłaszcza terapeutycznych najmniejsi mogą poradzić sobie ze strachem i lękiem przed nieznanym. Można powiedzieć, że w każdej bajce jest jakiegoś rodzaju antidotum na dziecięce problemy. Dzięki temu świat staje się dla dziecka mniej zagrażający.

Dzieci, identyfikując się z bohaterami opowiadania, mają możliwość ćwiczenia strategii radzenia sobie z trudnymi sytuacjami, np. oddzieleniem od rodziców. Opowieści dają możliwość zbadania trudnych spraw w świecie fantazji bez doświadczania nadmiernego lęku.

Przesłanie, które jest zawarte w bajkach czasami jest głęboko ukryte, innym razem, jak
w bajkach Ezopa podane jest wprost. Bracia Grimm wzmacniali w swoich bajkach moralny charakter morału. Naukowcy sugerują, że takie opowieści to magazyny kulturowych przekonań, symboli i praktyk. Ich tematy wiążą się z pokonywaniem przeszkód, które wydają się nie do pokonania. Bajki mówią, że jest to możliwe dzięki takim cechom, jak np. wytrwałość, życzliwość, szczerość.

David McClelland (psycholog zajmujący się motywacją osiągnięć) przeanalizował treść opowieści tradycyjnie czytanych dzieciom w różnych kulturach. Sprawdzał, czy ich tematy wyrażały niską, czy wysoką motywację osiągnięć. Następnie wyniki porównał z poziomem wzrostu gospodarczego po 25 i 50 latach. Okazało się, że istniał ścisły związek między wzrostem ekonomicznym
a rodzajem opowiadanych bajek. Naukowiec zaangażował się w projekt mający na celu podniesieni motywacji osiągnięć w krajach nisko rozwiniętych. Miało się to wydarzyć między innymi przez czytanie i opowiadanie dzieciom odpowiednich bajek.

Bez względu na to jaki przekaz niosą ze sobą opowiadania lub, co chce uwypuklić opowiadający to najważniejszą osobą w konstruowaniu znaczenia bajki jest słuchający, w naszym przypadku dziecko.

Słuchanie jest procesem aktywnym, który obejmuje zarówno posługiwanie się wyobraźnią, jak
i nadawanie znaczenia.

Wiemy już o pozytywnych skutkach czytania bajek, takich jak wpływ na rozwój językowy, poznawczy, emocjonalny i społeczny dzieci. Niektórzy sugerują, że jest to podstawa do nauki czytania i pisania. Bajki mają wpływ na nabywanie umiejętności komunikowania i odczytywania emocji.

Słuchanie opowieści, którą ktoś opowiada, może wpływać na pięć obszarów inteligencji emocjonalnej: świadomość, samoregulację, motywację, empatię (czyli rozumienie uczuć i przeżyć innych), kompetencje społeczne (czyli umiejętność do przystosowania się do środowiska społecznego).

Zaangażowanie się w słuchanie historii jest rodzajem ćwiczenia umysłu, które pomoże zarówno dzieciom jak i dorosłym, „dostroić” emocje.

Keith Oatley (psycholog zajmująca się literaturą) sugeruje, że opowieści w formie pisanej są symulacjami, które mogą przynieść dziecku korzyści w postaci lepszego rozumienia uczuć
i intencji innych, podnosząc w ten sposób poziom empatii. Efekt ten może zostać wzmocniony
w przypadku opowiadania historii na żywo!

Inną korzyścią z słuchania opowiadań jest lepsze rozumienie narracji oraz lepsze jej stosowanie. Zatem słuchając opowieści, dzieci nabywają umiejętność opowiadania. Opowiadanie historii
w rodzaju „co mi się przytrafiło” jest podstawowym wymogiem w relacjach społecznych. Oczekuje się, że takie relacje powinny zawierać podstawowe elementy opowiadania (kontekst, bohaterowie, akcja) oraz, że zostanie zachowana chronologia zdarzeń.

Terapeuci coraz częściej wskazują na znaczenie opowiadania historii w kształtowaniu więzi między opiekunem a dzieckiem.

Kendall Haven wykorzystuje opowieści, aby zwrócić uwagę uczniów i zainteresować ich różnymi przedmiotami, zwłaszcza ścisłymi. Opowieści pomagają nie tylko zainteresować tematem ale wspomagają zaangażowanie pamięci oraz uwagi, pobudzają myślenie.

Na koniec chciałabym zwrócić uwagę na opowiadacza historii. Jest on nieodzownym elementem całej interakcji. Osoba, która opowiada bajki, historie czy opowieści nie uczy się ich na pamięć, jak np. aktor, słowo po słowie. Niejako wymyśla ją za każdym razem od nowa. Pomimo, że główne elementy historii są zachowane to każdorazowo charakter opowieści odzwierciedla nastrój gawędziarza, stanowi jego odpowiedź na konkretne sytuacje i reakcje słuchaczy. Kontakt wzrokowy, ton głosu, gesty są dostosowane do słuchaczy i ich reakcji. Zatem historie opowiadane przekazywane są nie tylko ustnie ale również niewerbalnie.

Opowiadanie historii ma charakter improwizacji i interakcji. Gawędziarz może pobudzić swoich słuchaczy poprzez przedstawienie szczegółów zmysłowych oraz informacji o myślach i uczuciach bohaterów. W ten sposób tworzy żywe obrazy związane z treścią opowiadania, historie są bowiem nie tylko wysłuchiwane, ale również jakby „oglądane”. Taki proces jest ściśle powiązany z dobrze znanymi mnemotechnikami (technikami ułatwiającymi zapamiętywanie).

Najważniejsze, że aby bawić się i uczyć bajką, historią, opowieścią nie jest potrzebne wykształcenie psychologiczne, czy pedagogiczne, mogą po nie sięgać rodzice i opiekunowie – bo bajka działa sama w sobie. Bajki to wyjątkowa technika wzbogacenia osobowości dziecka. Zwłaszcza w dzisiejszych czasach, w dobie komputerów i telewizji.

1. „Ważkie w treści opowieści”, S. Killick, N. Frude, w „Charaktery. Magazyn psychologiczny.”, nr 10 (153), październik 2009
2. „Bajki terapeutyczne”, Anna Ciechowicz, www.bbedukacja.pl

Tekst powstał w ramach projektu „Uwaga! Sposób na sukces” współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki