„Milczenie jest złotem…”

O AKTYWNYM SŁUCHANIU…
   

Słuchanie jest uważane za jedną z najbardziej wartościowych metod niesienia pomocy drugiemu człowiekowi. Niestety, często trudno jest nam przyjąć tę tezę. Uważamy, że powinniśmy powiedzieć coś osobie znajdującej się w trudnym położeniu, mówić do niej, informować, udzielać rad, ostrzeżeń, okazywać współczucie, analizować, podawać rozwiązania, zadawać pytania, oceniać i osądzać.

Przyjęcie przez nas, nauczycieli, postawy aktywnego słuchania może przyczynić się do poprawy stosunków z uczniami poprzez dostrzeganie faktycznych problemów naszych podopiecznych. Może okazać się przydatna tam, gdzie potrzebna jest bardziej otwarta i rzetelna komunikacja interpersonalna.

Oto cztery różne sposoby słuchania uczniów:

Bierne słuchanie (milczenie)

Niemówienie niczego oznacza zazwyczaj akceptację. Kiedy milczysz to dajesz niejako komunikat oznaczający, że akceptujesz ucznia, a to z kolei zachęci go do dalszego mówienia i otwarcia się przez nami.

Odpowiedzi potakujące

Chociaż milczenie pozwala uniknąć blokad komunikacyjnych to jednak dla ucznia nie oznacza ono jednoznacznego komunikatu, że faktycznie go słuchamy. Dlatego bardzo ważne i pomocne jest posługiwanie się bezsłownymi i słownymi sygnałami wskazującymi, że nasza uwaga jest skupiona na uczniu.

Skinienie głową, wychylenie się do przodu, uśmiech, zmarszczenie czoła
i inne gesty oraz ruchy mimiczne twarzy użyte w sposób właściwy dają uczniowi do zrozumienia, że naprawdę go słuchamy. Sygnały słowne typu „aha”, „hm”, „ach”, „no tak” itp. to wyraźny sygnał dla ucznia mówiący mu, że jest słuchany, zachęcany do kontynuowania wypowiedzi i że to co mówi jest dla nas ważne.

„Otwieracze”

Niekiedy uczniowie potrzebują dodatkowej zachęty by mówić dalej, wejść w problem głębiej,
a nawet rozpocząć wypowiedź. Posługujemy się wtedy tzw. „otwieraczami” czyli pytaniami, twierdzeniami, uwagami otwartymi nie zawierającymi elementów oceny. Są to np. takie stwierdzenia:

• Czy chciałbyś coś więcej na ten temat powiedzieć?
• To interesujące, mów dalej…
• Wygląda na to, że bardzo to przeżywasz…
• Interesuje mnie to co mówisz.
• Czy chcesz o tym porozmawiać?

Milczenie, odpowiedzi potwierdzające, „otwieracze” mają jednak pewne ograniczenia – pozostawiają niewiele miejsca na współdziałanie, gdzie mówiący nie wie, czy nauczyciel go rozumie, wie tylko, że go słucha.

Skuteczne słuchanie wymaga większego współdziałania i wyraźniejszych dowodów na to, że słuchacz nie tylko słucha, ale także właściwie zrozumiał przekaz.

Wiemy z teorii komunikacji interpersonalnej, jaką rolę odgrywa nadawca i odbiorca komunikatów. Uczeń inicjujący kontakt ma pewną potrzebę uzewnętrznienia się, zakomunikowania światu co się w nim dzieje.

Dzieci często nie potrafią wychwycić zależności między swoimi komunikatami a brakiem zaspokojenia pewnych potrzeb, lub mówią o tym nie wprost. My sami mamy często problem
z określaniem tego co w nas się dokonuje, np. uczucia głodu, frustracji, zmęczenia czy innych uczuć. Są to procesy fizjologiczne lub stany cielesne, których nie da się przekazać, muszą one niejako pozostać w obrębie naszego ciała. Aby zakomunikować co czujemy lub co nas trapi, musimy „zaszyfrować”, „zakodować” naszą wiadomość.

W przypadku kiedy dziecko mówi „jestem głodny” – posługuje się prostym kodem, rozumiemy je i jesteśmy w stanie mu pomóc. Natomiast w większości przypadków wypowiedzi uczniów są „zaszyfrowane” w sposób szczególny (kod nie jest tożsamy z tym, co się dzieje w duszy ucznia)
i np. zamiast uczeń powiedzieć „jestem głodny” powie „kiedy będziemy jedli?” lub „która to godzina?”. Jeśli nauczyciel potraktuje ten komunikat w sposób dosłowny to albo poda aktualny czas, albo rzuci uwagę na temat nieznajomości zegarka. Tym samym rozminie się z rzeczywistym komunikatem i intencją dziecka.

Oto przykłady komunikatów trudnych do zrozumienia dla nauczyciela, gdyż są zaszyfrowane
w sposób szczególny:

1. „Dlaczego musimy się uczyć tego wszystkiego?” – uczeń czuje niepokój z powodu zbliżającego się egzaminu.
2. „Nie chce mi się ćwiczyć na w-fie?” – lęk przed tym, że nie wybiorą ucznia do drużyny na zajęciach w-f.
3. „To dla mnie za trudne, ja tego nie rozumiem” – przeciążenie ilością lekcji zadanych do domu.
4. „Marcin jest okropnym egoistą” – uczeń czuje się odtrącony i nie lubiany.
5. „Plastyka jest dobra dla lalusiów” – uczeń odczuwa rozczarowanie z powodu nieudanego rysunku.

Ponieważ większość przekazów uczniów jest zakodowana w sposób szczególny, a więc trudna do zrozumienia – nie możemy reagować na sam kod. Gdybyśmy odczytali te wypowiedzi jako prosty kod nie bylibyśmy w stanie pomóc naszemu uczniowi i dalibyśmy mu znak, że wcale go nie rozumiemy co w rezultacie wpłynęło by tylko na pogorszenie naszych stosunków.

Aktywne słuchanie

Aktywne słuchanie zakłada współdziałanie z uczniem, dostarcza mu dowodów na to, że nauczyciel rzeczywiście go zrozumiał.

Proces rozszyfrowania to tak naprawdę zgadywanie, dedukcja, gdyż nie wiemy co się dzieje we wnętrzu ucznia. Zdarza się także, że on także tego nie wie. Możemy próbować interpretować jego wypowiedzi wysyłając informacje zwrotne i podążać za dalszymi wskazówkami w wypowiedzi ucznia.

Co jest potrzebne do aktywnego słuchania?

Musimy spełnić kilka warunków, aby nie wydać się „nieszczerymi manipulatorami”:

1. Celem aktywnego słuchania jest ułatwienie znalezienia rozwiązania problemu ucznia. Nie zawsze uda się go osiągnąć od razu. Nauczyciel musi ufać, że uczniowie są zdolni rozwiązać ten problem.
2. Nauczyciel powinien:
   • umieć rzeczywiście przyjmować uczucia wyrażane przez ucznia, a nie zakładać jak uczeń „powinien” się zachować.
   • pamiętać, że uczucia przemijają, istnieją tylko w danej chwili. Aktywne słuchanie pomaga przejść od jednego do drugiego uczucia.
   • chcieć pomóc uczniowi i mieć dla niego czas.
   • naprawdę „towarzyszyć” uczniowi przeżywającemu trudne uczucia, ale powinien też pamiętać o tym by nie przyjął ich jako swoje.
   • zrozumieć, że uczniowie rzadko zaczynają od faktycznego problemu. Aktywne słuchanie pozwala wyjaśnić sytuację i dostrzec problem.
   • szanować prywatność ucznia, zachować dyskrecję

W aktywnym słuchaniu korzystajmy z całego zbioru informacji o naszym uczniu, jakim dysponujemy.

Pamiętajmy, że przebywamy z naszymi uczniami kilka godzin w ciągu dnia – to często dużo więcej czasu niż przebywają z nimi zapracowani rodzice. Chcemy czy nie chcemy stajemy się sobie bliscy, uczniowie nam ufają i komunikują o swoich problemach tylko nie zawsze wprost – bo albo nie chcą albo nie potrafią sformułować jasno swoich potrzeb. Ważne jest to, że mówią, że zwracają się do nas. Słuchajmy zatem uważnie co do nas mówią – ich spontaniczne wypowiedzi to klucz do ich serc… i naszej radości z pracy wychowawczej.

Opracowała mgr Monika Dąbkowska

Literatura:

1. Gordon Thomas „Wychowanie bez porażek w szkole” Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa, 1995.

Tekst powstał w ramach projektu „Uwaga! Sposób na sukces” współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki